Advokatica pri Sudu EU predložila poništavanje odluke o odmrzavanju sredstava Mađarskoj
Odluka Evropske komisije da krajem 2023. godine Mađarskoj odmrzne oko 10,2 milijarde eura iz fondova Evropske unije ponovo je u fokusu evropske javnosti. Nezavisna advokatica pri Sudu pravde Evropske unije, Tamara Ćapeta, predložila je da Sud poništi tu odluku, uz obrazloženje da Komisija nije dovoljno provjerila da li su reforme u oblasti vladavine prava zaista sprovedene u praksi.
Ovaj predmet mogao bi imati dalekosežne posljedice, ne samo po Mađarsku, već i po način na koji Evropska unija kontroliše korištenje budžetskih sredstava u državama članicama.
Ko je Tamara Ćapeta i kakva je njena uloga
Tamara Ćapeta je hrvatska pravnica koja od 2021. godine obavlja funkciju nezavisne advokatice pri Sud pravde Evropske unije u Luksemburgu.
Nezavisni advokati, poznati i kao generalni advokati, u složenim predmetima daju stručno i javno obrazloženo mišljenje o tome kako bi Sud trebalo da odluči. Njihovo mišljenje nije obavezujuće, ali u praksi često ima značajnu težinu i uticaj na konačnu presudu.
Kako je došlo do spora
Spor datira iz 2022. godine, kada je Evropska komisija odobrila deset programa finansiranih iz budžeta EU za Mađarsku, ali je istovremeno obustavila isplatu sredstava zbog zabrinutosti u vezi sa poštovanjem vladavine prava.
Brisel je tada jasno postavio uslove koje Mađarska mora ispuniti kako bi sredstva bila odmrznuta. Ti uslovi odnosili su se prije svega na:
- Jačanje nezavisnosti sudova
- Transparentan i nepristrasan izbor sudija Ustavnog suda
- Omogućavanje sudovima da bez prepreka traže tumačenje prava EU od Suda u Luksemburgu
U decembru 2023. godine Komisija je zaključila da su reforme usvojene i odlučila da Mađarskoj omogući pristup sredstvima u iznosu od oko 10,2 milijarde eura.
Međutim, Evropski parlament je u martu 2024. pokrenuo tužbu, tvrdeći da je odluka donijeta preuranjeno i bez dovoljno čvrstih dokaza da su reforme zaista sprovedene i funkcionalne u praksi.
Ključni argumenti u mišljenju
U svom obrazloženju, Ćapeta ističe da nije dovoljno da se zakon formalno usvoji. Prema njenom stavu, potrebno je:
- Da reforme stupe na snagu
- Da se provjeri njihova stvarna primjena
- Da se jasno i detaljno obrazloži ispunjenost svakog postavljenog uslova
Ona smatra da Komisija nije temeljno analizirala promjene koje se odnose na rad Vrhovnog suda, način imenovanja sudija Ustavnog suda, niti moguće kasnije izmjene zakona koje bi mogle oslabiti prethodno usvojene reforme.
Drugim riječima, prema ovom mišljenju, nije dovoljno da se uslovi formalno ispune na papiru, već je neophodno dokazati da oni funkcionišu u praksi.
Šta ova odluka znači za Mađarsku i EU
Konačnu odluku donijeće Sud pravde Evropske unije. Ako Sud prihvati argumentaciju nezavisne advokatice, odluka o odmrzavanju sredstava mogla bi biti poništena, što bi imalo značajne finansijske i političke posljedice.
Ovaj slučaj je važan i šire, jer se tiče mehanizma kojim Evropska unija uslovljava korištenje budžetskih sredstava poštovanjem principa vladavine prava. Presuda bi mogla uticati na buduće odnose između Evropske komisije i država članica, kao i na standarde kontrole evropskih fondova.
Zaključak
Mišljenje Tamare Ćapete otvorilo je novo poglavlje u pravnoj i političkoj raspravi o vladavini prava u Evropskoj uniji. Iako nije obavezujuće, ono postavlja jasne kriterijume o tome kako bi institucije EU trebalo da procjenjuju ispunjenost reformskih uslova.
Konačna presuda Suda pravde EU biće ključna za dalji tok odnosa između evropskih institucija i Mađarske, ali i za buduće slučajeve u kojima se finansijska sredstva povezuju sa poštovanjem temeljnih evropskih vrijednosti.
